Borelioza - objawy, jakie wykonać badania, leczenie

Borelioza to groźna choroba roznoszona przez kleszcze. W Polsce notuje się około 20 tysięcy zachorowań rocznie.

04 luty 2020 Artykuł na: 17-22 minuty
kleszcze infekcje
Zdrowe zakupy

Borelioza - co to jest?

Borelioza, inaczej zwana chorobą z Lyme lub krętkowicą kleszczową, to choroba zakaźna wywoływana przez bakterie - krętki z rodzaju Borrelia, przenoszone przez kleszcze. W poszczególnych częściach świata chorobę wywołują różne gatunki krętków Borrelia, dlatego objawy boreliozy obserwowane w Europie mogą się różnić od tych np. ze Stanów Zjednoczonych. Najczęściej spotykane w Polsce gatunki krętków to Borrelia afzelii i Borrelia garinii (czasem także Borrelia burgdorferi, Borrelia valaisiana, Borrelia lusitaniae, Borrelia spielmanii). Wszystkie występujące w Europie i Azji gatunki Borrelii należą do kompleksu Borrelia burgdorferi sensu lato1. Co ciekawe, w Afryce występuje aż 120 gatunków krętków Borrelii.

Borelioza - objawy

Borelioza jest chorobą wieloukładową, mogącą zająć skórę, stawy, mięsień serca, układ nerwowy, a nawet oczy. Do najczęstszych objawów krętkowicy u dorosłych należą:
- objawy grypopodobne takie jak bóle mięśni i stawów, gorączka, ból głowy;
- nasilone pocenie się;
- nadwrażliwość na światło i dźwięki;
- szytywność karku;
- zmęczenie;
- mrowienie, drętwienie lub swędzenie skóry;
- rumień wędrujący (wysypka).

U dzieci objawy mogą być mniej specyficzne. Należą do nich2:
- apatia,
- bóle głowy,
- bóle mięśni i stawów,
- drażliwość,
- szybkie męczenie się,
- problemy z nauką,
- niechęć do zabaw,
- porażenie nerwu twarzowego połączone z bólem głowy i gorączką (może to oznaczać wczesne stadium neuroboreliozy).
Wielu chorych na boreliozę nie zauważyło ukąszenia kleszcza.

Poniżej podajemy listę możliwych objawów choroby. Należy pamiętać, że u danego pacjenta wystąpi tylko od jednego do kilku z nich, a każdy z tych symptomów może mieć inne przyczyny niż borelioza3:
- anoreksja,- ataki epilepsji, - ataki paniki, - bezsenność, - biegunka, - blok serca,
- ból barku, - ból brzucha, - bóle mięśni, - bóle pleców, - bóle strzelające, - ból gardła, - ból głowy, - ból karku,
- ból kości, - ból stopy, - ból twarzy, - ból w klatce piersiowej, - ból zębów, - ból żuchwy (dysfunkcja stawów skroniowo-żuchwowych),
- bradykardia (zbyt wolna czynność serca), - brak tchu, - chrypka, - demencja, - depresja, - dezorientacja, - dreszcze,
- drżenie mięśni, - dysleksja, - gorączka, - halucynacje, - kaszel (suchy), - krótki oddech, - lęki, - łysienie, - mdłości,
- mimowolne ruchy kończyn lub tułowia, - mrowienie kończyn, - nadwrażliwość na dźwięki, - nadwrażliwość na światło,
- neuropatia wzrokowa, - nocne zaostrzanie się objawów, - obfite pocenie się, - objawy grypopodobne, - odrętwienie,
- okresowe narastanie i wyciszanie się objawów, - omdlenia, - opuchlizna stawów, - palpitacja serca, - paraliż,
- parestezje (czucie opaczne), - poranna sztywność, - porażenie nerwu twarzowego, - powiększone węzły chłonne,
- problemy psychiatryczne, - problemy z koncentracją, - problemy z pamięcią, - problemy z pęcherzem,
- problemy ze stawami (w tym ból stawu kolanowego, zespół cieśni nadgarstka), - problemy z równowagą,
- problemy z sercem (nieprawidłowy elektrokardiogram), - problemy z wątrobą (podwyższony poziom enzymów wątrobowych),
- przewlekłe zanikowe zapalenie skóry, - przybieranie na wadze, - psychoza, - rumień wędrujący, - skurcze,
- swędzenie lub drętwienie skóry, - sztywność karku, - sztywność stawów, - szumy uszne, - ślepota, - światłowstręt,
- tachykardia (przyspieszona czynność serca), - trudności z chodzeniem, - trudności z zapamiętywaniem słów, - udar,
- uogólniona bolesność, - utrata pamięci, - utrata słuchu, - utrata wagi - wahania symptomów,
- wrażliwość na drgania, - wrażliwość skóry, - wymioty, - wypadanie włosów, - wysypka, - zaburzenia jelitowe,
- zaburzenia przewodnictwa nerwowego, - zaburzenia snu, - zaburzenia widzenia, - zakleszczające zapalenie ścięgna,
- zapalenie błony naczyniowej oka, - zapalenie mózgu/encefalopatia, - zapalenie naczyń ośrodkowego układu nerwowego,
- zapalenie naczyń siatkówki, - zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, - zapalenie osierdzia, - zapalenie spojówek,
- zapalenie stawów, - zapalenie ścięgna, - zapalenie tęczówki, - zaparcia, - zawroty głowy, - zbyt długi sen,
- zespół niewłaściwego uwalniania wazopresyny, - zespół opadającej powieki, - zmęczenie.

Objawy choroby zależą m.in. od jej stadium. Nieleczona borelioza przebiega w trzech etapach4:

a) faza wczesna miejscowa - od 3 do 40 dni od ukąszenia przez kleszcza; u większości chorych pojawia się rumień; mogą wystąpić objawy grypopodobne, ewentualnie (bardzo rzadko) chłoniak limfocytarny;

b) faza wczesna rozsiana - rozpoczyna się po kilku tygodniach lub miesiącach od ukąszenia; w zależności od tego, do jakich organów dotarły krętki Borrelii, pojawiają się objawy kardiologiczne, neurologiczne lub ze strony stawów; mogą im towarzyszyć bóle i przewlekłe zmęczenie, w rzadkich przypadkach pojawiają się zaburzenia psychiczne, światłowstręt, problemy ze wzrokiem;

c) faza późna rozsiana (przewlekła) - zaczyna się po roku lub kilku latach od ugryzienia; objawy boreliozy po latach to powikłania neurologiczne, kardiologiczne lub przewlekłe problemy ze stawami; często występuje ogólna męczliwość i osłabienie organizmu; może pojawić się zanikowe zapalenie skóry.

Borelioza - rumień

Najbardziej charakterystycznym - choć nie zawsze występującym - objawem boreliozy jest rumień wędrujący. Jest na tyle typowy dla choroby z Lyme, że w przypadku jego zaobserwowania lekarz może zdiagnozować boreliozę bez dalszych badań i bez wystąpienia innych objawów, zwłaszcza jeśli pacjent potwierdza, że został ugryziony przez kleszcza lub że przynajmniej przebywał na terenie endemicznym kleszcza (w Polsce najwięcej zachorowań na boreliozę pojawia się w województwach podlaskim i warmińsko-mazurskim, a za większość z nich na tych terenach odpowiada krętek Borrelia garinii). Rumień wędrujący jest zmianą skórną w formie okrągłej wysypki o czerwonym kolorze. W odróżnieniu od zmian alergicznych nie zanika po kilku dniach. Może się z czasem powiększać, a na jego brzegu pojawia się charakterystyczna obwódka. Często zlokalizowany jest w miejscu ukąszenia, ale może pojawić się zupełnie gdzie indziej. Rumień pojawia się około tygodnia po ukąszeniu (czasem później) i utrzymuje się do czterech tygodni.Do cech rumienia wędrującego mogą należeć:
- uczucie ciepła w miejscu zaczerwienienia,
- swędzenie i pieczenie w miejscu ukąszenia,
- wykwity skórne wypełnione płynem surowiczym,
- różowa lub fioletowa obwódka wokół rumienia,
- jednoczesne zmęczenie, bóle głowy, mięśni i stawów, gorączka lub stan podgorączkowy,
- powiększone węzły chłonne5.

Borelioza - badania i leczenie

Jeśli wystąpił rumień, diagnostyka jest prosta i można przystąpić do leczenia, które na tym etapie zwykle przynosi świetne rezultaty. Jeśli rumień nie występuje, a lekarz na podstawie objawów podejrzewa boreliozę, zleca testy serologiczne - najpierw test ELISA, a jeśli jego wynik będzie dodatni, test metodą Western Blot. Boreliozę diagnozuje się, jeśli występują objawy choroby i oba testy są dodatnie. Sam dodatni wynik testów nie jest wystarczający do podjęcia terapii, ponieważ mogą one świadczyć o przejściu choroby w przeszłości, a nie o aktywnym zakażeniu (nie ma badań, które pozwoliłyby odróżnić te dwa stany).

Niektóre laboratoria oferują badanie kleszcza w kierunku DNA krętków (badanie PCR). Specjaliści jednak ostrzegają, że jest to metoda bez walidacji, czy o niepotwierdzonej wiarygodności. Co więcej badanie to nie pozwala na odróżnienie DNA żywego krętka, zdolnego do zakażenia, od DNA martwych resztek bakterii - podejmowanie decyzji o leczeniu na podstawie takiego badania byłoby więc mocno ryzykowne.

Do innych badań nie zalecanych przez specjalistów przy podejrzeniu boreliozy należą: test transformacji limfocytów (LTT), ocena liczebności subpopulacji limfocytów CD57, poszukiwanie krętków w kleszczach, poszukiwanie postaci „cyst”, poszukiwanie form L w tkankach, testy VCS, biorezonans i kanały energetyczne.

Leczenie boreliozy polega na antybiotykoterapii. Zgodnie z zaleceniami Polskiego Towarzystwa Epidemiologów i Lekarzy Chorób Zakaźnych oraz rekomendacjami NICE z 2018 r. antybiotyk należy stosować przez co najmniej 3 tygodnie, w dość wysokich dawkach (np. 3 x 1 g amoksycyliny dziennie u dorosłych)6.
Borelioza - jaki antybiotyk? Antybiotyki stosowane w leczeniu boreliozy to amoksycylina, cefuroksym i doksycyklina (tej ostatniej nie stosuje się u dzieci do 8. roku życia, kobiet w ciąży i matek karmiących)7. Leki te są bardzo skuteczne, nie zaobserwowano antybiotykoodporności krętków.
Co ciekawe, choroba nie zauważona i nie leczona bardzo często jest samoistnie zwalczana przez zdrowy organizm. Szacuje się, że ok. 10-12% polskiej populacji ma przeciwciała świadczące o przejściu boreliozy (wśród mieszkańców Białowieskiego Parku Narodowego odsetek ten wynosi aż 50%). Są to osoby zdrowe, nie wymagające leczenia.

Borelioza - powikłania choroby

Jeśli boreliozy nie zdiagnozowano i nie wyleczono w pierwszym stadium, może dojść do jej powikłań. Należą do nich:

a) przewlekłe zanikowe zapalenie skóry - fiołkowe przebarwienie i obrzęk skóry, a następnie jej ścieńczenie i zanik (zwykle w miejscu, w którym doszło do ugryzienia); wywołują je najczęściej krętki Borrelia afzelii; pojawia się od roku do kilku lat od ukąszenia kleszcza; nie występuje u dzieci;

b) neuroborelioza - wywoływana najczęściej przez Borrelia garinii; przebiega etapami:
- I stadium - rozpoczyna się już 2-3 tygodnie od ukąszenia; objawy: fibromialgia, drżenia mięśni, łagodna depresja;

- II stadium - od 4-6 tygodni do kilku miesięcy po ukąszeniu; możliwe objawy: przeczulice, parestezje, bóle korzeniowe, niedowład wiotki lub nawet porażenie mięśni, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych (ból głowy, sztywność karku, gorączka, światłowstręt, nudności, wymioty), zapalenie mózgu, drgawki, porażenie nerwów czaszkowych, problemy z koncentracją i pamięcią, zmęczenie, zaburzenia snu, zaburzenia intelektu, zaburzenia afektywne i zaburzenia osobowości (apatia, zaawansowana depresja, tendencje samobójcze, stałe rozdrażnienie, wybuchy agresji, obsesje i natręctwa myślowe);

- III stadium - po miesiącach lub latach od ukąszenia; objawy: zapalenie mózgu i rdzenia kręgowego z niedowładem kurczowym, problemami z chodzeniem i zaburzeniem funkcji zwieraczy; rzadko także psychozy organiczne, anoreksja, zaburzenia widzenia, zaburzenia świadomości i drgawki;
- Post Lyme syndrome - zespół objawów utrzymujących się mimo przejścia leczenia boreliozy; do objawów zespołu należą: długotrwałe bóle mięśni i stawów, uczucie zmęczenia, zaburzenia pamięci, problemy z koncentracją; zespół rozpoznaje się, jeśli symptomy nie ustępują pół roku po zakończeniu antybiotykoterapii8;

c) choroby mięśnia sercowego - mogą wystąpić między 3-28 tygodniem od ukąszenia; w Europie występują rzadko, w 4% przypadków (w Stanach Zjednoczonych w 10% przypadków); mogą mieć różny stopień nasilenia, od przemijających i o małym nasileniu aż do bardzo ciężkich (włącznie ze zgonem pacjenta); objawy: blok przedsionkowo-komorowy, blok odnogi pęczka Hisa, zaburzenia przewodnictwa wewnątrzkomorowego, zapalenie mięśnia sercowego, zapalenie osierdzia, zapalenie wsierdza, zapalenie serca (pancarditis), kardiomiopatia rozstrzeniowa;

d) zapalenie stawów - może pojawić się w każdym stadium choroby; u 10% pacjentów przechodzi w postać przewlekłą; najczęściej proces zapalny występuje w jednym z dużych stawów (kolano, biodro, łokieć lub bark), rzadziej - w mniejszych stawach; objawy: obrzęk, zwiększona ciepłota, ograniczona ruchomość stawu;

e) powikłania okulistyczne - zdarzają się rzadko; borelioza może powodować zapalenie każdej ze struktur gałki ocznej (np. siatkówki, naczyniówki, spojówek), ale także nerwu wzrokowego czy nerwów odpowiadających za poruszanie gałką oczną9. Powikłania boreliozy leczy się przede wszystkim przy pomocy antobiotyków. Niestety, jeśli doszło do uszkodzenia tkanek, niektóre objawy mogą się już nie cofnąć. 

Nie ma szczepionki na boreliozę. Profilaktyka choroby polega na zabezpieczaniu się przed ukąszeniem kleszcza i - jeśli dojdzie do ugryzienia - jak najszybszego usunięcia go. Do zakażenia krętkami nie dochodzi bowiem natychmiast w chwili ukąszenia. Proces przedostawania się bakterii do ludzkiego organizmu wymaga co najmniej kilkunastu godzin. Dlatego jeśli usuniemy kleszcza w ciągu 24 godzin od ugryzienia, ryzyko zachorowania na boreliozę będzie nikłe. Po usunięciu należy obserwować ugryzione miejsce (a najlepiej całą skórę) przez 30 dni i sprawdzać, czy nie pojawił się rumień wędrujący.

Bibliografia
Więcej w dziale: Borelioza
Wczytaj więcej
Nasze magazyny