Co jeść, by wspomóc pracę tarczycy?

Do prawidłowego funkcjonowania tarczycy niezbędna jest obecność niektórych witamin oraz składników mineralnych, istotnych zarówno w profilaktyce, jak i leczeniu jej niedoczynności i nadczynności.

07 listopad 2016 Artykuł na: 17-22 minuty
dieta tarczyca zdrowa żywność
Zdrowe zakupy

Tarczyca jest gruczołem niezwykle wrażliwym na nasze zwyczaje żywieniowe. To witaminy i składniki mineralne dostarczane z pożywieniem umożliwiają bowiem proces reakcji enzymatycznych niezbędnych w produkcji hormonów1. Dlatego nieprawidłowo zbilansowana dieta o niskiej wartości odżywczej może być jednym z czynników zwiększających ryzyko niedoczynności i nadczynności tarczycy.

Składnikami diety mającymi największy, bezpośredni wpływ na funkcjonowanie tego gruczołu są jod, żelazo, cynk i selen. Wśród składników, których niedobór również może sprzyjać upośledzonej funkcji tarczycy wymienia się również witaminy A, D i z grupy B.

Czego potrzebuje tarczyca?

Aby lepiej zrozumieć zależność między funkcjonowaniem tego gruczołu a dietą, należy przyjrzeć się budowie hormonów tarczycy. Tyroksyna (T3) i trijodotyronina (T4) zawierają w składzie swojej cząsteczki jod, który usuwany jest przez enzymy zawierające selen. Białka receptorowe trijodotyroniny mają w swoim składzie cynk, którego niedobór zaburza wiązanie hormonu. I wreszcie żelazo jest składnikiem tyreoperoksydazy (TPO), czyli kluczowego enzymu w syntezie T3 i T4 - to prawidłowe działanie TPO umożliwia aktywowanie przemian tyreoglobuliny w tyroksynę oraz trijodotyroninę.

Ponadto wymienione składniki regulujące pracę tarczycy działają w sposób synergistyczny. Przykładowo niedobór jodu w organizmie pogłębia również deficyt innych istotnych składników, jak selen, żelazo, cynk czy witamina A2.

Wszystko to prowadzi do wniosku, że zbilansowana dieta odgrywa kluczową rolę w profilaktyce zaburzeń tarczycy i łagodzeniu ich objawów. Ponieważ problem ten dotyczy coraz większej liczby osób w różnym wieku (zdecydowanie częstsza niedoczynność tarczycy występuje u ok. 4-10% populacji na świecie, przy czym u osób w wieku podeszłym odsetek ten wynosi nawet 7-26%3), warto przyjrzeć się zaleceniom żywieniowym zmniejszającym ryzyko jego rozwoju.

Gdy gruczoł nie pracuje prawidłowo…

O niedoczynności tarczycy mówimy wówczas, gdy pojawia się niedobór tyroksyny, który powoduje niedostateczne działanie trijodotyroniny w komórkach organizmu. Choć niedoczynność może mieć wiele przyczyn (wyróżnia się pierwotną, wtórną, wrodzoną oraz nabytą), zasadniczo sprowadza się właśnie do niedoborów hormonów tarczycy lub ich niedostatecznego działania.

Najczęściej spotykaną postacią niedoczynności tarczycy jest choroba Hashimoto, czyli autoimmunologiczne zapalenie tego gruczołu4, ale przy każdej z nich właściwa dieta ma szczególne znaczenie jako działanie wspomagające terapię. Powinna ona dostarczać składniki odżywcze wykorzystywane do syntezy hormonów tarczycy, a przy tym nie zawierać produktów zaburzających ten proces.

W przypadku niedoczynności tarczycy kluczowe jest regularne (co 3-4 godziny) spożywanie 4-5 posiłków, w tym ostatniego nie później niż na 3-4 godziny przed snem, co zapobiega obniżeniu tempa przemiany materii5. Tarczyca odpowiada za 30% spoczynkowej przemiany materii, a w przypadku niedoboru jej hormonów energia dostarczana z pożywieniem jest magazynowana w tkance tłuszczowej.

Pojawiające się zaburzenia metabolizmu sprawiają, że większość pacjentów ma problemy z utrzymaniem właściwej wagi. Wymusza to kontrolowanie kaloryczności posiłków i dopasowanie ich do aktywności fizycznej i stylu życia6. Trzeba przy tym pamiętać, że zbyt mała kaloryczność posiłków może jeszcze bardziej upośledzić metabolizm, a dla wspomagania organizmu niezbędna jest zbilansowana dieta dostarczająca wszystkich składników odżywczych.

Ponieważ niedoczynność tarczycy ma podłoże immunologiczne i często towarzyszy jej stan zapalny, dieta powinna uwzględniać produkty przeciwzapalne i eliminujące antygeny pokarmowe, które przyczyniają się do nadwrażliwości układu immunologicznego7. W jadłospisie osoby cierpiącej na niedoczynność tarczycy powinno zatem znaleźć się kilka kluczowych składników kosztem tych, które zaburzają pracę gruczołu.

Pełnowartościowe białko

Jeśli u chorego pojawia się obniżona przemiana materii, niezbędne jest dostarczenie dodatkowej porcji energii, która ten proces przyspieszy6. Ponadto białko uczestniczy w procesie syntezy hormonów tarczycy. Powinno mieć pochodzenie odzwierzęce (ryby morskie, mięso, jaja). Badania sugerują, że produkowane na skalę masową mleko i produkty mleczne wykazują działanie antygenowe, zatem powinno się spożywać je w umiarkowanych ilościach, a najlepiej wybierać produkty jak najmniej przetworzone, bez dodatków chemicznych i niehomogenizowane8.

Wielonienasycone kwasy tłuszczowe omega-3

 

Gdy tarczyca pracuje nadmiernie…

Nadczynność tarczycy zdarza się zdecydowanie rzadziej niż niedoczynność. Najbardziej znaną jej postacią jest choroba Gravesa-Basedowa, kojarzona z towarzyszącym jej wolem oraz wytrzeszczem gałek ocznych. Rozwija się wówczas, gdy układ odpornościowy atakuje gruczoł tarczycowy, co powoduje nadmierne wytwarzanie jego hormonów22.

Wydawać by się mogło, że w przypadku nadczynności tarczycy zalecenia dietetyczne powinny być po prostu dokładnie odwrotne do tych w niedoczynności. Nie jest to jednak takie proste.

Rzeczywiście, pacjentom cierpiącym na nadczynność tarczycy zaleca się zrezygnowanie z jodu, ponieważ dowiedziono, że nadmierne jego spożycie u niektórych osób prowadzi do rozwoju tej choroby23. Należy zatem unikać produktów takich jak brunatnice, sól jodowana, morska i organiczna czy wodorosty. Zalecane są za to produkty zawierające substancje goitrogenne. Fot. FreeImages.com/Ja Ty

Ponieważ osoby z nadczynnością tarczycy mają tendencję do spadku wagi, ich dieta powinna być wysokokaloryczna, bogata w wysokiej jakości białko, tłuszcze (głównie roślinne, których źródłami są olej lniany i rzepakowy, oliwa z oliwek, orzechy, mielone nasiona lnu, pestki dyni i słonecznika, awokado) oraz węglowodany, które powinny stanowić nawet 70% jej wartości kalorycznej. Głównym źródłem węglowodanów w diecie powinny być pełnoziarniste produkty zbożowe, warzywa i owoce.

Podobnie jak w przypadku niedoczynności aktualne pozostaje zalecenie częstych, regularnych posiłków.

Witamina D i wapń

Badanie przeprowadzone wśród kobiet cierpiących na chorobę Gravesa-Basedowa wykazało, że w okresie remisji poziom witaminy D był u nich znacznie wyższy niż u pacjentek będących w stanie zaostrzenia choroby24. Zarówno witamina D, jak i wapń są istotne w przypadku nadczynności również dlatego, że zwiększony podczas choroby metabolizm podnosi ryzyko osteoporozy.

Przeciwutleniacze

U pacjentów cierpiących na nadczynność tarczycy podawanie antyoksydantów (witamin C i E oraz połączenia beta-karotenu i selenu) powoduje, że szybciej dochodzi do przywrócenia prawidłowej funkcji tarczycy niż u osób przyjmujących tylko tiamazol25. Przeciwutleniacze wzmacniają układ immunologiczny i dzięki temu wspomagają pracę tarczycy i jej hormonów.

Kofeina

Należy znacznie ograniczyć spożycie kawy, mocnej herbaty, napojów energetycznych i innych produktów zawierających dużą ilość kofeiny, która zwiększa częstotliwość skurczów serca i nadmiernie pobudza układ nerwowy.

Produkty wysokoprzetworzone

Dieta osób z nadczynnością tarczycy powinna być wolna od fast foodów, słodyczy, słodzonych gazowanych napojów i innych produktów zawierających tzw. "puste kalorie".

Niskotłuszczowa dieta może powodować zaburzenia w funkcjonowaniu układu odpornościowego i niewystarczające wchłanianie, zwłaszcza witamin rozpuszczalnych w tłuszczach9. Warto zwiększyć spożycie kwasów tłuszczowych nienasyconych (obecnych w olejach roślinnych, awokado, rybach i pestkach) oraz wielonienasyconych kwasów z rodziny omega-3, które stymulują przemianę T4 w T3 w wątrobie, zmniejszają syntezę mediatorów procesów zapalnych oraz pobudzają do działania przeciwzapalne cytokiny. Obecne są szczególnie w rybach morskich, oliwie z oliwek i oleju lnianym.

Jod

70-80% jodu w organizmie znajduje się właśnie w tarczycy10. Pierwiastek ten, obecny w cząsteczkach hormonów tarczycy, jest niezbędny do ich syntezy. Jego niedobór skutkuje niewystarczającą ich produkcją, co powoduje wzrost stężenia hormonu tyreotropowego (TSH), obniżenie poziomów T4 i T3, ograniczenie wzrostu oraz powiększenie gruczołu tarczycy i powstanie wola. W badaniu przeprowadzonym wśród 4649 pacjentów zaobserwowano związek między spożyciem jodu a objętością tarczycy: nawet łagodny niedobór sprzyjał powiększaniu objętości gruczołu, a spożycie jodu odwrotnie korelowało ze stężeniem tyreoglobuliny w surowicy11. Należy jednak pamiętać, że u osób cierpiących na chorobę Hashimoto nadmiar jodu może prowadzić do zaostrzenia odpowiedzi zapalnej przeciwko własnym antygenom tarczycy12.

Dzienne zapotrzebowanie organizmu na jod to ok. 160 mg. Najlepszym jego źródłem są ryby morskie i owoce morza, olej lniany oraz sól kuchenna, która jest jodowana od prawie 20 lat.

Żelazo

Tarczycowa peroksydaza jodująca zawiera w swojej cząsteczce żelazo, a dzięki prawidłowemu działaniu tego enzymu dochodzi do aktywowania przemian tyreoglobuliny w tyroksynę oraz trijodotyroninę.

W badaniach przeprowadzonych w Afryce wykazano, iż przewlekły niedobór żelaza objawiający się anemią oraz niedobór jodu powodujący występowanie wola dotyczy 23-25% dzieci w wieku szkolnym13. Również badania na zwierzętach wykazały, że powodowana niedoborem żelaza niedokrwistość wpływa niekorzystnie na metabolizm tarczycy, przyczyniając się do zmniejszenia w osoczu całkowitego stężenia T4 i T3, zmniejszenia obwodowej konwersji T4 do T3 i zwiększenia krążącego TSH14.

Według norm żywieniowych rekomendowanych przez Instytut Żywności i Żywienia codzienna dieta mężczyzn i kobiet po menopauzie powinna dostarczać 10 mg żelaza, natomiast u kobiet do okresu menopauzalnego 18 mg. Najlepszymi jego źródłami są mięso oraz podroby mięsne, ryby, żółtko jaja kurzego, otręby i zarodki pszenne, pełnoziarniste produkty zbożowe, warzywa (bób, burak, groszek zielony, koper ogrodowy, pietruszka i szpinak) oraz owoce (porzeczki, poziomki, maliny, awokado, owoce suszone).

Selen

Pierwiastek ten wchodzi w skład enzymu zwanego dejodynazą i dzięki temu uczestniczy w przemianach T4 w T3. W sytuacjach niedoboru selenu w organizmie dochodzi zatem do zmniejszonego wytwarzania T3 w tkankach (głównie wątrobie i nerkach) oraz zmniejszenia stężenia glutationu, peroksydazy (GPx) oraz reduktazy tioredoksyny (TxnRd), co prowadzi do obniżenia aktywności tarczycy15. Deficyt selenu, będącego silnym przeciwutleniaczem, skutkuje również oksydatywnym uszkodzeniem tkanki tarczycy, a jeśli jest długotrwały - może stać się przyczyną złej przyswajalności jodu16.

Zalecane średnie spożycie selenu zostało określone na poziomie 45 mg dziennie. Jego najlepiej przyswajalne formy (selenometioninę i selenocysteinę) znajdziemy przede wszystkim w pełnoziarnistych produktach zbożowych i orzechach brazylijskich.

Cynk

Wraz z obniżaniem się poziomu cynku w surowicy krwi rośnie miano przeciwciał przeciwtarczycowych, co może potwierdzać jego rolę w funkcjonowaniu obrony immunologicznej organizmu. Ponadto pierwiastek ten jest składnikiem białek receptorowych T3, a więc jego niedobór wpływa na upośledzone wiązanie tego hormonu oraz obniżenie metabolizmu hormonów17. Zalecane dzienne spożycie cynku zostało ustalone na poziomie 11 mg/d dla mężczyzn oraz 8 mg/d dla kobiet Znajdziemy go przede wszystkim w nasionach słonecznika, lnu i dyni, fasoli, ciecierzycy, kiełkach i otrębach pszennych.

Witamina D

W ostatnich latach pojawiają się doniesienia, że w przypadku niedoczynności tarczycy szczególnie istotna jest rola witaminy D3. Badacze odkryli jej receptory w gruczole tarczycowym, co sugeruje, że witamina ta uczestniczy w regulacji jego funkcji wydzielniczych. Potwierdzają to obserwacje, zgodnie z którymi u pacjentów z niedoczynnością tarczycy odnotowano zmniejszone stężenie witaminy D318.

Węglowodany

Przy niedoczynności tarczycy gospodarka węglowodanowa często jest zaburzona, dlatego należy ograniczyć ich spożycie, a na pewno wybierać te o niskim indeksie glikemicznym, które powoli normalizują stężenie glukozy we krwi po posiłku. Warto również sięgać po obecne w produktach z pełnego przemiału (kaszach, makaronach i pieczywie) węglowodany złożone, dostarczające większych ilości składników mineralnych, witamin i błonnika5.

Błonnik

Odpowiednia podaż błonnika może złagodzić pojawiające się u osób z niedoczynnością zaparcia spowodowane zwolnioną motoryką jelit, ułatwia wychwytywanie związków toksycznych oraz wiąże tłuszcz i cholesterol6. Należy jednak pamiętać, że nadmiar błonnika w diecie może upośledzać wchłanianie niektórych substancji mineralnych oraz wchodzić w reakcje z lekami stosowanymi w farmakoterapii. Dlatego nie należy przekraczać dziennego zapotrzebowania (AI > 25 g).

Substancje goitrogenne

Tzw. substancje goitrogenne lub wolotwórcze to związki, które mogą wiązać się z jodem i uniemożliwiają syntezę hormonów tarczycy poprzez zahamowanie wbudowywania tego pierwiastka do cząsteczki tyrozyny19. Największe ich ilości znajdują się w soi oraz warzywach typu brokuły, brukselka, kalafior, kapusta czy rzepa.

Nie jest jednak konieczne całkowite wyeliminowanie tych produktów z diety. Po pierwsze, obróbka cieplna powoduje zmniejszenie aktywności substancji wolotwórczych o ok. 30%, a po drugie - dopiero spożywanie ich w nadmiarze może powodować niekorzystne działanie. Dlatego osoby z niedoczynnością tarczycy mogą spożywać je z umiarem, zwłaszcza że zawierające je warzywa są również bogate w witaminy i składniki mineralne. Wyjątek stanowią tu soja i produkty sojowe, których powinno się całkowicie unikać ze względu na ich niekorzystny wpływ na układ wydzielniczy20.

Gluten

Pojawiające się doniesienia łączą choroby autoimmunologiczne ze spożyciem glutenu, który może powodować reakcję ze strony układu odpornościowego, a wytworzone przeciwciała mogą atakować tkankę tarczycową21. Dlatego osobom cierpiącym szczególnie na chorobę Hashimoto proponuje się dietę bezglutenową.

Produkty wysokoprzetworzone

Osoby cierpiące na niedoczynność tarczycy powinny wyeliminować z diety produkty przetworzone i z dużą zawartością cukru, takie jak ciastka, torty, czekolada, desery, lody, słone przekąski, gotowe sosy, produkty fast food, parówki, konserwy, napoje gazowane. Należy również unikać dodatków do żywności (aromatów, barwników, konserwantów).

Bibliografia

  1. Cabot S., Leczenie chorób tarczycy. Holistyczne metody poprawy pracy tarczycy, MADA, Warszawa 2009
  2. Int J Vitam Nutr Res 2004; 74 (2): 103-115
  3. J Clin Endocrinol Metab 2001; 86: 4585-4590
  4. Clin Med Res 2007; 5 (3): 184-192
  5. Forum Zab. Metabol. 2010; 1 (1); 22-30
  6. Bromat Chem Toksykol 2011; 44 (3): 428-433
  7. Medical Nutrition Therapy for Thyroid and Related Disorders: 711-723
  8. Prz Gastroenterol 2013; 8 (2): 98-107
  9. Postępy Hig Med Dośw 2015; 69: 80-90
  10. Opinion of the Scientifi c Committee on Food on the Tolerable Upper Level of Iodine. SCF/CS/NUTUPPLEV/26 Final, October 2002
  11. Am J Clin Nutr 2002; 76: 1069-1076
  12. Pol Merk Lek 2011; 30: 133-138
  13. Am J Clin Nutr 2000; 71 (1): 88-93
  14. Annu Rev Nutr 2006; 26: 367-389
  15. Am J Clin Nutr 993, 57: 236-239
  16. Mol Nutr Food Res 2008; 52 (11): 1235-1246
  17. Żyw Czł i Metabol 2012; 39: 221-231
  18. CellularQMolecular Immunology 2011; 8: 243-257
  19. Pediatr 2012; 130 (3): e699-702
  20. Nutrients 2013; 5: 4642-4652
  21. Hepatogastroenterology 2003; 50 Supl. 2: cclxxixcclxxx
  22. Am Fam Physician 2005; 72: 623-630
  23. Presse Med 2002; 31: 1664-1669
  24. Endocrine 2013; 43: 230-232
  25. Clin Chem Lab Med 2005; 43: 383-388
Więcej w dziale: Choroby tarczycy
Wczytaj więcej
Artykuł należy do raportu
Choroby tarczycy
Zobacz cały raport
Nasze magazyny