Jesteś terapeutą?

Naturalne sposoby na poprawę wzroku

Według medycyny konwencjonalnej zaćma, jaskra i zwyrodnienie plamki żółtej są nieuleczalne. Jednak gdy okuliści rozkładają ręce, naturopaci sięgają po antyoksydanty, które mogą zahamować ich rozwój.

Artykuł na: 29-37 minut medycyna naturalna witaminy suplementy
Zdrowe zakupy

Jakie są najczęstsze choroby oczu?

Około 90% ludzi zapada w ciągu życia na choroby oczu – nawet jeśli jest to tylko pogorszenie widzenia związane z wiekiem. Na całym świecie ok. 2 mln ludzi cierpi na różne stopnie utraty wzroku1.

Według Światowej Organizacji Zdrowia główną przyczyną upośledzenia wzroku jest zaćma. W Polsce według danych GUSu na zaćmę choruje ok. 800 tys. osób.

Naukowcy znaleźli wspólny mechanizm sprawczy chorób oczu – jest to stres oksydacyjny

Jaskra obok zaćmy i zwyrodnienia plamki żółtej (AMD) jest jedną z najczęstszych przyczyn ślepoty. Choroba ta dotyczy ok. 400 tys. Polaków, z czego 20% doznaje nieodwracalnej utraty wzroku. W naszym kraju aż ok. 2 mln ludzi choruje na zwyrodnienie plamki żółtej (AMD), a 130 tys. stanowią pacjenci z groźniejszą, wysiękową postacią choroby.

Według medycyny konwencjonalnej zwyrodnieniowe choroby oczu są nieuleczalne. Okuliści w leczeniu osiągają w pewnym momencie punkt, w którym nie mogą już pomóc pacjentom, próbując już tylko ustabilizować stan choroby. Wiele metod służy jedynie zwalczaniu objawów, bez szukania przyczyny dolegliwości.

Przy zwyrodnieniu wysiękowym na przykład wstrzykiwane są do oka leki, najczęściej jednak bez powodzenia. Jaskrę leczy się preparatami kroplowymi, bez rewelacyjnych efektów, za to z licznymi skutkami ubocznymi. Większego problemu nie stanowi dzisiaj tylko zaćma, ponieważ interwencja chirurgiczna w przypadku tej choroby jest rutynową procedurą. Nie bierze się jednak pod uwagę metabolicznego podłoża tej choroby2.

Istnieje duże zainteresowanie badawcze rolą przeciwutleniaczy w diecie i potencjalnymi korzyściami terapeutycznymi suplementów witamin i minerałów przeciwutleniających

Wady wzroku - winny stres oksydacyjny

Medycyna naturalna szuka przyczyny choroby, by ją wyeliminować, wdrażając metody, które pobudzają organizm do samoleczenia. Etiologia najczęstszych i najbardziej opornych na leczenie chorób oczu, na które na całym świecie wzrasta zapadalność – zaćmę, AMD, jaskra i retinopatię cukrzycową – jest złożona i wieloczynnikowa.

Jednak naukowcy znaleźli wspólny mechanizm sprawczy – jest to stres oksydacyjny. Oko jest na niego szczególnie podatne ze względu na wysokie zużycie tlenu, duże stężenie wielonienasyconych kwasów tłuszczowych oraz skumulowaną ekspozycję na światło widzialne o wysokiej energii.

Ta kombinacja czynników prowadzi do powstania reaktywnych form tlenu, które mogą wywołać uszkodzenie oksydacyjne tkanek oka. W związku z tym istnieje duże zainteresowanie badawcze rolą przeciwutleniaczy w diecie i potencjalnymi korzyściami terapeutycznymi suplementów witamin i minerałów przeciwutleniających.

Jest to nieskomplikowana i skuteczna strategia zapobiegania, a także spowolniania postępów chorób oczu3. Okulary korekcyjne

Suplementy na AMD

Nagle widzisz ciemną plamę w polu widzenia lub litery rozmazują się podczas czytania. Te objawy wskazują na związane z wiekiem zwyrodnienie plamki żółtej. Jest to przewlekła choroba siatkówki, która zwykle występuje od 50. r.ż.

W wyniku tej choroby dochodzi do uszkodzenia siatkówki, a w szczególności jej centralnej części – plamki żółtej, co prowadzi do pogorszenia wzroku a niejednokrotnie do całkowitej utraty widzenia centralnego4.

W badaniu Age-Related Eye Disease Study (AREDS), przeprowadzonym w wielu ośrodkach w USA, randomizowano 3 640 osób z AMD do przyjmowania preparatów uzupełniających zawierających kombinację witaminy C, E, beta-karotenu, cynku i miedzi lub placebo każdego dnia.

Ryzyko wystąpienia zaćmy można zmniejszyć poprzez dietę zawierającą optymalny poziom witamin C i E, luteiny i zeaksantyny

Głównym wnioskiem z badań było to, że codzienna, długotrwała suplementacja witaminą C (500 mg), witaminą E (400 j.m.), beta-karotenem (15 mg), cynkiem (80 mg tlenku cynku) i miedzią (2 mg tlenku miedzi) zmniejszyła ryzyko progresji do zaawansowanego stadium AMD z 28% (obserwowane z placebo) do 20% po 5 latach u osób z co najmniej średnim stopniem AMD. Oznacza to, że dla tych pacjentów na każde 1 tys. przyjmujących suplement u 80 osób choroba by nie postępowała.

Kiedy do tej formuły dodano luteinę, zeaksantynę i kwasy tłuszczowe omega-3, ryzyko progresji do zaawansowanego stadium AMD jeszcze bardziej się zmniejszyło5.

Spowolnić zaćmę multiwitaminą

Zaćmę definiuje się jako widoczne zmętnienie w przejrzystej soczewce oka. Wiek jest najważniejszym czynnikiem ryzyka tej choroby. Wraz ze starzeniem się soczewki zachodzą zmiany w strukturze jej białek, co prowadzi do utraty wzroku6. Uważa się, że w tym procesie kluczowe są reakcje oksydacyjne w obrębie soczewki.

Wyniki badań sugerują, że ryzyko wystąpienia zaćmy można zmniejszyć poprzez dietę zawierającą optymalny poziom witamin C i E, luteiny i zeaksantyny oraz codzienne stosowanie suplementów multiwitaminowych7.

Jednak w badaniach, w których porównywano suplementy witamin antyoksydacyjnych (beta-karoten, witaminy C i E) z nieaktywnym placebo lub brakiem suplementu, nie stwierdzono żadnego wpływu na występowanie lub progresję zaćmy8. Ryzyko rozwoju zaćmy zmniejsza 10-letnie stosowanie suplementów multiwitaminowych9 .

Witaminy B na jaskrę

Jaskra rozwija się powoli, często bezobjawowo, a wykrywa się ją najczęściej podczas badań kontrolnych u okulisty. Zapowiadać ją mogą takie objawy jak światłowstręt, łzawienie oczu, widzenie tęczowych kół lub mroczków przy spoglądaniu na źródło światła.

Jaskra należy do chorób, powodujących zanik nerwów wzrokowych, prowadzących do utraty wzroku. Głównym czynnikiem jest wzrost ciśnienia wewnątrz gałki ocznej.

Leczenie polega na jego zmniejszaniu poprzez stosowanie kropli do oczu lub doustnych. Jaskrę można też leczyć laserowo lub operacyjnie z krótkotrwałym i ryzykownym zazwyczaj efektem2.

Naukowcy przyjrzeli się związkowi witamin z grupy B i jaskry. Dziewiętnaście badań wykazało związek poziomu witaminy B we krwi z tą chorobą oczu, najbardziej pomocne okazały się witamina B9 i B1210.

W innych badaniach nie zauważono istotnych różnic w poziomie witaminy B6 w osoczu lub poziomie B9 lub B12 w surowicy pacjentów z jaskrą w porównaniu z grupą kontrolną11. Jednak niższy poziom witamin B9 i B12 jest silnie powiązane z wyższym stężeniem homocysteiny, która indukuje apoptozę w komórkach zwojowych siatkówki12.

Są dowody na to, że u pacjentów z jaskrą obserwuje się niższy poziom witaminy C w surowicy krwi13, ale inne badania nie odnotowały zmian na lepsze, gdy uczestnicy eksperymentów byli nią suplementowani14. Dwa badania wskazują, że przed jaskrą chroni kapusta liściasta15.

Zdaniem prof. Johna Boela, twórcy metody leczenia chorób oczu akupunkturą, dietetycznym powodem jaskry może być duże spożycie białka mleka krowiego oraz glutenu – powoduje to nieodpowiednią konsystencję krwi, która prowadzi do zakłóconego metabolizmu oka a dietą pomocną przy tym schorzeniu jest dieta śródziemnomorska2.

Bibliografia
  • A meta-analysis and evaluation of national brands. Cancer. 2008;113:150–157
  • Akupunktura oka według prof. Johna Boela, Jacek Skarbek, Vital 2020
  • Lancet Glob. Health. 2017;5:e1221–e1234
  • Community Eye Health. 2014; 27(87): 49-50
  • JAMA Ophthalmol. 2014;132:142–149
  • Trans. R. Soc. B Biol. Sci. 2011;366:1278–1292
  • Nutr. Rev. 2014;72:30–47
  • Cochrane Database Syst. Rev. 2012;6
  • Ophthalmology. 2011; 118: 2113-2119
  • Ann. Oftalmol. 1979; 11 :1095–1100
  • J. Glaucoma. 2016;25:e94–e98
  • J. Neural Transm. 2007;114:445–450
  • Graefes Arch. Clin. Exp. Ophthalmol. 2010;248:243–248
  • Am. J. Ophthalmol. 2008;145:1081–1089
  • Am. J. Ophthalmol. 2012;154:635–644

12 kluczowych dla zdrowia oczu witamin, pierwiastków i kwasów tłuszczowych

Oczy to złożone narządy, które do prawidłowego funkcjonowania potrzebują wielu witamin i składników odżywczych. Oto najważniejsze z nich.

1. Witamina A chroni przed chorobami oczu

Odgrywa kluczową rolę w widzeniu, chroniąc przed zanieczyszczeniami rogówkę – zewnętrzną osłoną oka. Ponadto witamina A wpływa na pracę siatkówki i jest również składnikiem rodopsyny – białka wchodzącego w skład oczu, które pozwala widzieć w ciemnościach1.

Niedobór witaminy A może prowadzić do kseroftalminy – postępującej choroby oczu rozpoczynającej się ślepotą nocną. Jeśli niedobór witaminy A się utrzymuje, kanaliki łzowe i oczy mogą zacząć wysychać, prowadząc do utraty wzroku2.

Witamina A to naturalna ochrona przed poważnymi chorobami oczu. Badania wskazują, że dieta bogata w produkty zawierające witaminę A oraz suplementacja chronią przed ryzkiem zaćmy i związanego z wiekem zwyrodnienia plamki żółte (AMD)3.

Źródła witaminy A w diecie

Najwyższe stężenia witaminy A znajduje się w olejach z wątroby ryb, na przykład dorsza lub rekina (tran). Inne jej źródła to mleko i jajka, które zawierają również pewną ilość prowitaminy A.

Większość prowitaminy A pozyskujemy z zielonych warzyw liściastych, warzyw pomarańczowych i żółtych, przetworów pomidorowych, owoców i olejów roślinnych. Szczególnie dużo witaminy A zawierają: marchew, brokuły, kantalupa i kabaczek, bataty, papryka, dynia1.

2. Witamina E chroni wzrok

Formą witaminy E, która znajduje się we krwi i tkankach jest α-tokoferol. Jego właściwości oksydacyjne chronią tłuszcze, które wchodzą w skład błon komórkowych oka i są podatne na zniszczenie poprzez utlenianie przez wolne rodniki. α-Tokoferol atakuje je, aby zapobiec reakcji łańcuchowej utleniania lipidów4. Biorąc pod uwagę fakt, że siatkówka oka składa się głównie z kwasów tłuszczowych, witamina E skutecznie chroni wzrok5.

Trwające 7 lat badanie z udziałem 3 640 osób z chorobami oczu, wykazało że codzienne przyjmowanie 400 j.m. witaminy E w suplemencie, zawierającym też witaminę C, cynk i beta-karoten, zmniejszyło ryzyko pogłębiania się schorzeń o 25%. Najlepsze efekty osiągnięto przy AMD6.

Ponadto inne badania sugerują, że dieta, która dostarcza witaminę E, zapobiega zaćmie związanej z wiekiem7. Wykazano też, że poprawia agregację płytek krwi i rozszerzenie naczyń, co może pomagać w zapobieganiu jaskrze8.

Witamina E - źródła 

Jeśli chcemy zminimalizować ryzyko zaćmy i innych chorób oczu oraz osłabienia wzroku, nie żałujmy sobie orzechów (włoskich, laskowych, migdałów), nasion (pestki dyni), oleju słonecznikowego, łososia, awokado, zielonych warzyw liściastych (szpinak), jabłek, pomidorów, papryki czerwonej i zielonej.

3. Witamina C działa antyoksydacyjnie

Jest niezbędna do wytwarzania kolagenu – białka, które zapewnia oku strukturę, szczególnie w rogówce i twardówce9,10. Wyniki kilku badań sugerują, że witamina C zmniejsza ryzyko rozwoju zaćmy11. Obniża je aż o 75%, kiedy dzienne spożycie przekracza 490 mg12. Regularna suplementacja może uchronić przed zaćmą w 45%13.

Oczy wymagają szczególnej ochrony antyoksydacyjnej, ponieważ mają wysoki wskaźnik metabolizmu i są szczególnie narażone na zanieczyszczenia, m.in. dym papierosowy, przed którym witamina C chroni14. Poza tym w oku współdziała i aktywuje inne przeciwutleniacze, takie jak witaminę E15.

Źródła witaminy C

Szczególnie duże ilości witaminy C zawierają owoce cytrusowe i tropikalne, papryka, brokuły i jarmuż. Bogate w nią są również truskawki, kiwi, czerwona i zielona papryka16.

4. Witaminy B6, B9 (kwas foliowy) i B12 zmniejszają ryzyko AMD

Dla wzroku znaczenie mają w szczególności witaminy B6, B9 i B12. Ich kombinacja obniża poziom homocysteiny – białka w organizmie, które związane jest ze stanem zapalnym i zwiększonym ryzykiem rozwoju AMD oraz jaskry17.

Badanie kliniczne u kobiet wykazało 34% zmniejszone ryzyko rozwoju AMD podczas przyjmowania 1 000 mcg witaminy B12 wraz z witaminami B6 i B918.

Źródła witamin z grupy B w diecie

  • Witamina B6: ryby, drób, jaja, soja, orzechy, banany, ziarno pszenicy, płatki owsiane, kasza gryczana, groch, fasola, chleb biały, pieczywo razowe, kiełki, kapusta, brązowy ryż, kukurydza, kabaczek, banany, zielone warzywa, figi, soja, tempeh.
  • Kwas foliowy (witamina B9): zielone warzywa liściaste, sezam, kiełki pszenicy, drożdże piwne, soczewica, orzechy, nasiona, produkty mleczne, pełne ziarna, daktyle, łosoś, tuńczyk, warzywa strączkowe i korzeniowe.
  • Witamina B12: drożdże piwne, śledzie, makrela, owoce morza, sardynki, wodorosty morskie, kiszonki, groch, produkty sojowe, chmiel, mleczne produkty fermentowane19.

5. Ryboflawina (witamina B2)  zmniejsza stres oksydacyjny w oczach

Jako przeciwutleniacz zmniejsza stres oksydacyjny w oczach20. W szczególności naukowcy badają potencjał ryboflawiny w zapobieganiu zaćmie, ponieważ przedłużający się jej niedobór może prowadzić do tej choroby. Wiele osób z zaćmą ma w organizmie niski poziom tego przeciwutleniacza21.

Jedno z badań wykazało 31-51% zmniejszenie ryzyka rozwoju zaćmy, gdy diety uczestników zawierały 1,6-2,2 mg ryboflawiny dziennie22.

Ryboflawinę znajdziemy w takich produktach żywnościowych jak:

  • pełne ziarna zbóż,
  • warzywa strączkowe,
  • żółtko jaj,
  • ser,
  • ryby, drób,
  • szpinak, szparagi, brukselka, awokado,
  • wodorosty morskie,
  • grzyby,
  • melasa,
  • szałwia, owoc dzikiej róży, skrzyp, świetlik, nasiona kopru,
  • pieprz cayenne23.

6. Niacyna (witamina B3) a jaskra

Ostatnio badania sugerują, że może odgrywać rolę w zapobieganiu jaskrze, schorzeniu, w którym nerw wzrokowy oka ulega uszkodzeniu24. Badanie obserwacyjne dotyczące diety Koreańczyków i ryzyka wystąpienia jaskry wykazało związek między niskim spożyciem niacyny a tą chorobą25.

Ponadto badanie na zwierzętach jest dowodem, że wysokie dawki suplementów niacyny skutecznie zapobiegały jaskrze26. Suplementy niacyny należy stosować ostrożnie. Przyjmowana w dużych ilościach, czyli 1,55 g dziennie, może powodować niewyraźne widzenie, uszkodzenie plamki żółtej i zapalenie rogówki27.

Niacyna w diecie:

  • mięso cielęce,
  • makrela,
  • drożdże,
  • chleb pełnoziarnisty, ziarna pszenicy,
  • szpinak, kapusta, groszek, marchew,
  • jabłka, pomarańcze28.

7. Luteina i zeaksantyna a zwyrodnienie plamki żółtej

Spośród 20-30 karotenoidów znajdujących się w ludzkiej krwi i tkankach, tylko luteina i zeaksantyna znajdują się w soczewce i siatkówce29. Są skoncentrowane w plamce żółtej oraz centralnym obszarze siatkówki. Ograniczają uszkodzenia oksydacyjne siatkówki poprzez pochłanianie niebieskiego światła i wygaszanie reaktywnych form tlenu30.

Już 6 mg dziennie wiąże się ze zmniejszonym ryzykiem AMD31. Kilka badań sugeruje, że te związki roślinne mogą zapobiegać zaćmie lub spowalniać postęp AMD32.

Randomizowane badanie wykazało potencjalne korzyści luteiny dla osób z zaćmą. W ciągu dwóch lat osoby przyjmujące suplementy zawierające 15 mg luteiny trzy razy w tygodniu doświadczyły poprawy widzenia33. W badaniach bez skutków niepożądanych stosowano do 20 mg luteiny dziennie przez 6 miesięcy31.

Źródła luteiny  i zeaksantyny

Już 6 mg luteiny i zeaksantyny może przynieść korzyści, a dieta bogata w owoce i warzywa naturalnie zapewnia taką ilość.

Przegląd 31 badań sugeruje, że diety bogate w tłuste ryby – takie jak dieta śródziemnomorska – mogą chronić przed retinopatią cukrzycową oraz jaskrą

Związki te znajdziemy w:

  • gotowanym i surowym szpinaku, jarmużu,
  • groszku zielonym, kukurydzy
  • brukselce,
  • kapuście włoskiej, sałacie rzymskiej34.

 

8. Kwasy tłuszczowe omega-3 zapobiegają retinopatii cukrzycowej

To rodzaj tłuszczów wielonienasyconych, które wchodzą w skład błon komórkowych siatkówki oka i wpływają ich na mechanizmy sygnalizacyjne zaangażowane w fototransdukcję35. Oprócz pomagania w tworzeniu komórek oka i funkcjonowaniu siatkówki, tłuszcze omega-3 mają właściwości przeciwzapalne, które odgrywają ważną rolę w zapobieganiu retinopatii cukrzycowej (DR).

Przegląd 31 badań sugeruje, że diety bogate w tłuste ryby – takie jak dieta śródziemnomorska – mogą chronić przed retinopatią cukrzycową36. Omega-3 przynoszą też korzyści osobom z chorobą suchego oka, pomagając im wytwarzać więcej łez, by mogli wyraźnie widzieć37.

Kwasy tłuszczowe omega-3 – DHA i EPA – mają szereg właściwości neuroprotekcyjnych siatkówki. Obejmuje to modulację procesów metabolicznych wpływających na stres oksydacyjny, stan zapalny i unaczynienie38.

Sugeruje się, że miażdżyca naczyń krwionośnych zaopatrujących siatkówkę przyczynia się do ryzyka AMD, podobnie jak mechanizm związany z chorobą wieńcową, co oznacza, że osoby chore na serce i te ze zwyrodnieniem plamki żółtej powinny dbać obecność omega-3 w swojej diecie39.

Dotyczy to również zespołu suchego oka. W badaniu z udziałem pacjentów cierpiących na tę chorobę okazało się, że przyjmowanie dziennie omega-3 w proporcjach 450 mg EPA (kwas eikozapentaenowy) i 300 mg DHA (kwas dokozaheksaenowy) oraz 1 tys. mg oleju z nasion lnu dziennie, doprowadziło do zmniejszenia objawów po 90 dniach w porównaniu z grupą placebo40.

Inne badania wykazały subiektywną poprawę w zespole suchego oka przy suplementacji kwasów omega-3, nawet jeśli obiektywne wyniki się nie zmieniały41.

Omega-3 w diecie

  • zielonych roślinach liściastych,
  • awokado,
  • orzechach włoskich, nasionach chia,
  • oleju rzepakowym, nasionach i oleju z lnu, oliwie z oliwek,
  • tłustych rybach morskich (makrela, śledź, łosoś), krewetkach,
  • tranie,
  • dziczyźnie, mięsie z hodowli ekologicznych oliwek42.

9. Tiamina (witamina B1) chroni przed zaćmą

Badanie przeprowadzone na 2 900 osobach w Australii sugeruje, że dieta bogata w tiaminę zmniejsza ryzyko rozwoju zaćmy o 40%. Razem z witaminą A, niacyną i ryboflawiną może też chronić przed zaćmą43. Co więcej, tiamina została zaproponowana jako potencjalna metoda leczenia wczesnych stadiów retinopatii cukrzycowej.

Badanie kliniczne wykazało, że 100 mg tiaminy przyjmowane trzy razy dziennie zmniejszało ilość albuminy w moczu pacjentów z cukrzycą typu 244.

Tiamina - źródła

  • niełuskane ziarno pszenicy, kiełki zbożowe, płatki owsiane,
  • słonecznik, orzechy,
  • drożdże,
  • groch, fasola,
  • jaja,
  • pieczywo pełnoziarniste,
  • ryby,
  • ziemniaki45.

10. β-karoten - łagodzi objawy AMD

To główne źródło prowitaminy A. Naukowcy są zdania, że odgrywa on kluczową rolę z zapobieganiu i łagodzeniu objawów chorób oczu związanych z wiekiem46.

Dzienna suplementacja 17 mg β-karotenu wraz z witaminami i C i E, cynkiem i miedzią zmniejszała ryzyko rozwoju zaawansowanego AMD47. 3-6 mg na dobę β-karotenu ze źródeł pokarmowych jest wystarczające, żeby zapobiegać zwyrodnieniowym chorobom oczu48.

Pokarmy bogate w β-karoten to:

  • morele, dynia,
  • brokuły, marchew, jarmuż, sałata rzymska, szpinak, bataty49.

11. Cynk dla zdrowej siatkówki

Cynk jest ważny dla zdrowia siatkówki, ponieważ jest potrzebny do optymalnego metabolizmu oka. Cynk odgrywa również ważną rolę w strukturze białek i błon komórkowych oczu a także wpływa na przekazywanie impulsów nerwowych50.

Cynk w diecie:

  • ostrygi, małże, sardynki w puszce,
  • wątroba cielęca, wątroba wieprzowa,
  • pestki dyni,   
  • tłusty ser ementaler,
  • wołowina,
  • nasiona fasoli, zielony groszek,
  • kasza gryczana,
  • migdały,
  • płatki owsiane, chleb żytni razowy,
  • gorzka czekolada, kakao51.

12. Selen w leczeniu zespołu niedokrwiennego oka

Selen został przebadany w kontekście leczenia zespołu niedokrwiennego oka – jest to przewlekła choroba polegająca na niedokrwieniu przedniego i/lub tylnego odcinka oka i jest spowodowana najczęściej zwężeniem tętnicy szyjnej jako objawu miażdżycy. Śmiertelność u pacjentów z tą chorobą wynosi do 40% w ciągu 5 lat od zachorowania52.

Suplementacja selenem hamuje wzrost peroksydacji lipidów związany z niedokrwieniem, co wiąże się z tym, że choroba się nie rozwija. Dobre efekty osiąga się suplementacją selenu w połączeniu z melatoniną53.

Żródła selenu: 

  • orzechy brazylijskie,
  • tuńczyk, owoce morza i ryby (szczególnie śledzie),
  • nasiona słonecznika, kiełki pszenicy
  • wątroba, serce, nerki wieprzowe, wołowe i cielęce,
  • drób, jaja,
  • drożdże,
  • brązowy ryż,
  • pieczywo razowe,
  • soczewica51.

Orzechy brazylijskie

Bibliografia
  • https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminA-HealthProfessional/
  • https://www.britannica.com/science/vitamin-A-deficiency
  • Nutrition. 2014 Oct;30(10):1113-21
  • Adv Pharmacol. 1997;38:515-36
  • Prog Retin Eye Res. 2005; 24 :87–138
  • Arch Ophthalmol. 2001 Oct;119(10):1417-36
  • Public Health Nutr. 2015 Oct;18(15):2804-14
  • Mol Aspects Med. 2005; 26 :459-516
  • https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminC-HealthProfessional/
  • Micron. 2001 Apr;32(3):261-72
  • The American Journal of Clinical Nutrition, Volume 69, Issue 6, June 1999, Pages 1086–1107
  • Am J Clin Nutr. 1991 Jan;53(1 Suppl):352S-355S
  • BMJ. 1992 Aug 8;305(6849):335-9
  • Curr Eye Res. 1997; 16 :857-864
  • Am J Clin Nutr. 1999; 69 :1086-1107
  • Agricultural Research Service. FoodDataCentral, 2019
  • Sci Rep. 2015; 5: 10585
  • Arch Intern Med. 2009 Feb 23;169(4):335-41
  • Clin Med (Lond). 2015 Apr;15(2):145-50
  • Am J Clin Nutr. 2009;89(6):1960S-1980S
  • Am J Clin Nutr. 1981 May;34(5):861-3
  • Am J Epidemiol. 1995 Feb 15;141(4):322-34
  • Modern Nutrition in Health and Disease. 11th ed. Baltimore, MD: Lippincott Williams & Wilkins; 2014:325-30
  • Nat Commun. 2016;7:12948
  • Nutrients. 2018 Mar 22;10(4):387
  • Science. 2017 Feb 17;355(6326):756-760
  • National Academies Press (US); 1998.ISBN-10: 0-309-06411-2
  • Adv Nutr. 2016 May; 7 (3):556-8
  • Curr Eye Res. 1999; 19 :502-505
  • J Nutr. 2002; 132 :540S-542S
  • Eye Disease Case-Control Study Group. JAMA. 1994; 272 : 1413–1420
  • Invest Ophthalmol Vis Sci. 2014 Dec 16;56(1):252-8
  • Nutrition. 2003 Jan;19(1):21-4
  • J Food Compost Anal. 2009; 22 :9–15
  • J Nutr Metab. 2011; 2011: 748361
  • PLoS One. 2018; 13(1): e0186582
  • J Nutr Metab. 2011; 2011: 748361
  • Prog Retin Eye Res. 2005; 24 :87–138
  • St Louis (MO): Mosby; 1994. s. 149-173
  • Cornea. 2011; 30 (3):308–314
  • Current Opinion in Opthamology. 2011; 22 (4):279–282
  • Int J Vitam Nutr Res. 2013;83(1):36-47
  • Ophthalmology. 2000 Mar;107(3):450-6
  • Diabetologia. 2009 Feb;52(2):208-1
  • https://ods.od.nih.gov/factsheets/Thiamin-Consumer/
  • Clin Interv Aging. 2013; 8:741–748
  • Arch Ophthalmol. 2001;119:1417–1436
  • Dietary Reference Intakes for Vitamin C, Vitamin E, Selenium, and Carotenoids. Washington: National Academies Press; 2000
  • US Department of Agriculture USDA-NCC Carotenoid Database for US Foods – 1998
  • J Nutr. 2000; 130 :1432S–1436S
  • Nutrients. 2016 Oct; 8(10): 601
  • Medical Science Monitor. 2012;18(8):RA138–RA144
  • Journal of Surgical Research. 2013;185(1):56–63 
O Czym Lekarze Ci Nie Powiedzą
ARTYKUŁ UKAZAŁ SIĘ W:
O Czym Lekarze Ci Nie Powiedzą 7/2021
KUP wydanie papierowe KUP wydanie ELEKTRONICZNE
ARTYKUŁ UKAZAŁ SIĘ W
O Czym Lekarze Ci Nie Powiedzą 7/2021
O Czym Lekarze Ci Nie Powiedzą
Kup teraz
Wczytaj więcej
Zapisz się i odbierz wybrany magazyn gratis!
Zapisz się i odbierz prezent
Nasze magazyny