Jesteś terapeutą?

Celiakia i gluten

Problemy z tolerancją glutenu zdają się być epidemią XXI wieku. Wiele osób rezygnuje z produktów zawierających pszenicę i inne zboża, które zawierają to białko.

Artykuł na: 9-16 minut gluten dieta pacjent
Zdrowe zakupy

Niektóre celebrytki wyeliminowały gluten ze swojej diety, a rzesze ich fanów podjęły podobną decyzję. Co ciekawe, wiele z nich nie cierpi na celiakię ani nietolerancję glutenu - one chciały po prostu schudnąć. Natomiast gluten faktycznie szkodzi aktorce Zooey Deschanel, u której stwierdzono celiakię - rzadką chorobę immunologiczną prowadzącą do wyniszczenia kosmków jelitowych.

Choroba trzewna

Szacuje się, że celiakia dotyka 1% populacji. W Polsce rozpoznanych jest ok. 20 tys. przypadków, co oznacza, że wiele osób choruje, nawet nie zdając sobie z tego sprawy. Celiakia to najpoważniejsza nietolerancja pokarmowa występująca u ludzi. W jej przebiegu gluten (białko zapasowe niektórych zbóż) prowadzi do nadmiernej reakcji immunologicznej organizmu, w wyniku której zostają uszkodzone kosmki jelitowe. Te wypustki znajdujące się w jelicie cienkim zwiększają jego powierzchnię i ułatwiają przyswajanie składników pokarmowych1. Ich uszkodzenie prowadzi do stanów zapalnych i niedożywienia organizmu. Wyeliminowanie glutenu z diety to jedyny sposób na uniknięcie objawów choroby.

(Nie)groźny gluten

W 2011 r. zespół australijskich naukowców przeprowadził badanie z podwójnie ślepą próbą na grupie 34 pacjentów, u których wykluczono celiakię. Jednak spożywanie produktów zawierających gluten wywoływało u nich objawy podobne do tej rzadkiej choroby. Wtedy po raz pierwszy użyto terminu nieceliakalna nietolerancja glutenu (nieceliakalna nadwrażliwość na gluten)7.

Prawdopodobnie właśnie wyniki tego badania zaważyły na powstaniu teorii, jakoby gluten miał szkodzić ludzkiemu organizmowi. Na rynku zaroiło się od produktów bezglutenowych. Wiele osób obserwowało u siebie znaczną poprawę zdrowia po przejściu na dietę bezglutenową.

2 lata później ten sam zespół postanowił jeszcze raz wziąć gluten pod lupę - tym razem jednak opublikowane przez ekspertów wyniki różniły się od pierwszego badania. Naukowcy orzekli, że to nie gluten jest odpowiedzialny za wystąpienie objawów choroby, a wielocukry zwane fruktanami.

Wnioski oparli na obserwacji 37 ochotników, u których symptomy nie ustąpiły po wyłączeniu glutenu z diety, zniknęły natomiast po zastosowaniu diety FODMAP, czyli ograniczającej spożycie fruktanów występujących… w tych samych zbożach, co gluten8. Cukry te obecne są również w warzywach i owocach. Ludzki organizm nie trawi ich, ale zamieszkujące jelito grube bakterie uwielbiają żerować na fruktanach. W wyniku fermentacji dochodzi do bólu brzucha, wzdęć albo biegunki. Kolejne badania potwierdzają szkodliwy wpływ fruktanów na układ pokarmowy9.

To jednak nie wszystko. Okazuje się, że strach przed szkodliwością glutenu może wywołać objawy celiakii lub nietolerancji glutenu również u całkowicie zdrowych ochotników. Udowodniono, że niektórym osobom wystarczy powiedzieć, że zjadły danie zawierające gluten, aby poczuły się źle - nawet jeśli produkty były bezglutenowe10.

Celiakia jest chorobą genetyczną. Może ujawnić się w każdym wieku - obecnie najczęściej diagnozowana jest u trzydziestolatków, znane są jednak przypadki rozpoznania jej u osób po 80. r.ż. Kobiety chorują 2 razy częściej niż mężczyźni1.

Do najczęstszych objawów celiakii należą przyrost lub utrata wagi w krótkim czasie, zaburzenia pracy jelit (zaparcia lub biegunki), wzdęcia oraz rozdrażnienie. Ponadto celiakia może objawiać się wypryskami skórnymi i ataksją. Pacjentki z chorobą trzewną miewają problemy z zajściem w ciążę2.

Nie oznacza to jednak, że każda osoba, która rozpozna u siebie te objawy, ma chorobę trzewną. Nie oznacza to nawet, że cierpi na nietolerancję glutenu. Jedynie badanie krwi i endoskopia jelita cienkiego mogą pozwolić na wykrycie celiakii1.

Znienawidzone białko

Winowajca - gluten - to tak naprawdę kilka białek określanych wspólnym terminem. Występuje w zbożach takich jak pszenica i żyto. Dzięki niemu źdźbła uginają się na wietrze, a nie łamią. Jako składnik mąki sprawia, że pieczywo jest miękkie i puszyste.

Na rynku spożywczym pojawia się coraz więcej produktów z etykietą "gluten free" - również na produktach niezawierających zbóż, w celu podkreślenia, że w toku ich wytwarzania nie mogły zostać zanieczyszczone. Wiele osób po przejściu na dietę bezglutenową zauważa wyraźną poprawę stanu zdrowia. Czy jednak gluten faktycznie jest tak niebezpieczny, jak próbują nam wmówić producenci żywności oraz celebryci? Wiele wskazuje na to, że winne mogą być obecne w zbożach wielocukry (patrz ramka pt. "(Nie)groźny gluten").

Jak wygląda życie z celiakią?

Pacjent ze zdiagnozowaną chorobą trzewną może wieść zwyczajne życie i w pełni się nim cieszyć. Aktorka Zooey Deschanel jest tego dobrym przykładem - gra, występuje w zespole muzycznym, promuje zdrowe nawyki żywieniowe, udziela się publicznie. Gdyby jednak nie przestrzegała zaleceń lekarzy, musiałaby zmagać się z wieloma problemami zdrowotnymi.

Celiakia jest chorobą nieuleczalną. Jedyne dostępne terapie obejmują łagodzenie objawów i monitorowanie stanu zdrowia pacjenta. Zanim jednak leczenie zostanie wdrożone, konieczna jest właściwa diagnoza.

Podstawowe badania obejmują morfologię krwi z oznaczeniem markerów chorób autoimmunologicznych i markerów tarczycy TSH oraz endoskopię jelita cienkiego z biopsją. Jeśli wyniki wskazują na chorobę trzewną, pacjent powinien całkowicie wykluczyć gluten z diety3. Ze względu na ryzyko konieczności usunięcia śledziony należy też zaszczepić go przeciwko pneumokokom6. Wycięcie tego narządu (splenektomia) zwiększa bowiem podatność na infekcję.

Zdarza się, że mimo przestrzegania zaleceń żywieniowych chory nadal cierpi z powodu dokuczliwych objawów. Wtedy lekarz prowadzący może zlecić kolejne badania materiału pobranego z jelita oraz diagnostykę chorób towarzyszących, takich jak nietolerancja laktozy, niewydolność trzustki lub zapalenie jelita grubego, ponieważ sama celiakia oporna na leczenie zdarza się bardzo rzadko.

Chory co roku może być kierowany na kontrolną biopsję celem monitorowania postępu choroby oraz na rozszerzoną morfologię krwi. Ważna jest suplementacja wapniem (celiakia może prowadzić do ubytków kostnych i osteoporozy)3, witaminy B12, żelaza i kwasu foliowego2.

Kto znajduje się w grupie ryzyka?

Jak wiele chorób genetycznych, celiakia może być dziedziczna. Jeżeli Twoje rodzeństwo lub rodzice cierpią z powodu choroby trzewnej, istnieje ryzyko, że rozwinie się ona również u Ciebie.

Inne czynniki zwiększające prawdopodobieństwo zachorowania to zakażenia bakteryjne w okresie pierwszych 6 miesięcy życia, narodziny poprzez cesarskie cięcie i nieprawidłowo wykształcona biota4.

Ponadto choroba trzewna może towarzyszyć innym poważnym problemom zdrowotnym: zespołowi Turnera, zespołowi Downa, cukrzycy typu 1 oraz chorobom tarczycy2.

Dieta bezglutenowa nie dla każdego

A zatem, czy dieta bezglutenowa faktycznie jest zdrowa? Tak, w przypadku osób cierpiących na celiakię. Pieczywo oparte na pszenicy i życie jest obecne w naszym jadłospisie od wieków, dlaczego zatem nagle miałoby zacząć nam szkodzić?

Zbiorowa nietolerancja glutenu zdaje się być pierwszym przypadkiem, kiedy to miliony osób na całym świecie rozpoznają u siebie objawy rzadkiej choroby. Tymczasem bezpodstawne wykluczenie glutenu z diety może mieć poważne konsekwencje zdrowotne. Trwające 26 lat obserwacje 100 tys. ochotników wykazały większe ryzyko ataku serca u osób na diecie bezglutenowej. Natomiast uczestnicy, którzy spożywali pokarmy zawierające gluten, nie wykazywali niższego bądź wyższego ryzyka wystąpienia incydentu sercowo-naczyniowego5.

Julia Ogorzałek

 

Gdzie szukać pomocy?

Mimo że wiele osób obserwuje u siebie objawy wrażliwości na gluten, faktyczne problemy z jego tolerancją - towarzyszące celiakii - zdarzają się rzadko. Jeśli jednak Ty lub Twój lekarz podejrzewacie chorobę, powinieneś zgłosić się do ośrodka referencyjnego chorób rzadkich w Krakowie-Prokocimiu lub w Gdańsku.

W naszym kraju działa Polskie Stowarzyszenie Osób z Celiakią i na Diecie Bezglutenowej. Można się z nim skontaktować poprzez portal Celiakia.pl. Portal NadziejaWGenach.pl wspiera akcje promujące świadomość na temat chorób rzadkich, posiada też listę schorzeń występujących w Polsce.

Amerykański portal Coeliac.org udostępnia test wielokrotnego wyboru pozwalający rozpoznać objawy celiakii.

Bibliografia

  1. https://goo.gl/Bh62sy
  2. https://tinyurl.com/ybewyoc9
  3. J.F. Ludvigsson et al., Rozpoznawanie i leczenie celiakii u dorosłych według wytycznych British Society of Gastroenterology 2014 w: Medycyna Praktyczna
  4. Ital J Pediatr. 2015; 41: 57. doi: 10.1186/s13052-015-0166-y
  5. https://goo.gl/ YNG6dh
  6. Eur J Gastroenterol Hepatol 2008; 20 (7): 624-8
  7. Am J Gastroenterol. 2011 Mar;106(3):508-14; quiz 515. doi: 10.1038/ajg.2010.487. Epub 2011 Jan 11.
  8. Gastroenterology August 2013Volume 145, Issue 2, Pages320–328.e3 DOI: https://goo.gl/iDrr4U
  9. https://goo.gl/mJ2ur4
  10. Clin Gastroenterol Hepatol. 2017 Mar;15(3):339-348. doi: 10.1016/j.cgh.2016.08.007. Epub 2016 Aug 12.
Autor publikacji:
Julia Cember-Ogorzałek
Julia Cember-Ogorzałek
julia.cember@ktociewyleczy.pl

"Uwielbiam dowiadywać się nowych rzeczy i uważam, że każdy człowiek ma ciekawą historię do opowiedzenia. Kiedy akurat nie piszę, spędzam czas z dzieckiem i świnkami morskimi, organizuję wirtualne bazarki na rzecz zwierząt lub wystawiam moje małżeństwo na próbę podczas sesji Monopoly." 

Zobacz więcej artykułów tego eksperta
Zapisz się i odbierz wybrany magazyn gratis!
Zapisz się i odbierz prezent
Nasze magazyny